Заметка

Սրճարանի փոխարեն` ստորգետնյա թանգարան

Սրճարանի փոխարեն` ստորգետնյա թանգարան

03.03.2014 | 17:08

Հասարակական դժգոհությունների արդյունքում ժամանակավորապես դադարեցվել են Գառնու տաճարի մոտակայքում կառուցվող սրճարանի շինաշխատանքները: Հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրող հիմնադրամի նախագահ, հուշարձանագետ ՍԱՄՎԵԼ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆԸ մեզ հետ զրույցում ասաց, որ զբոսաշրջիկներին, հյուրերին սպասարկելու պարագան կարևոր է, բայց պարսպից ներս` հնավայրի տարածքում, որևէ բան չպետք է արվի: Անդրադառնալով թանգարան կառուցելու առաջարկներին, նշեց, որ թանգարանն ավելի լուրջ կառույց է, բայց հուշարձանն ունի պահպանման իր գոտին. «Չգիտեմ էլ՝ պեղումներ արվե՞լ են մինչև վերջ, թե՞ ոչ, բոլոր դեպքերում, Գառնու բերդի տարածքում որևէ շինություն չպետք լինի: Այն պետք է կառուցվի հարակից տարածքում»:

Գրող ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆԻ կարծիքով` փոխկապակցված են տարածքից վիշապների տեղափոխումը՝ տարածքը դատարկելու նպատակով, կամրջի խայտառակ շինարարությունը, որը կատարվեց ժողովրդից գաղտնի: «Հիմա էլ շարունակվում է Հայաստանի ամենահաճախելի վայրի այլանդակումը: Վաղը, մյուս օրը հուշարձանների ցանկից Գառնու տաճարը կհանեն, կասեն՝ չի եղել: Խորհուրդ եմ տալիս բաղնիքը քանդել և տեղում հարսանյաց սրահ սարքել»,- վրդովվեց գրողը: Նկատեց, որ սրճարանի փոխարեն լավ կլիներ ստորգետնյա թանգարանի մասին մտածեին, որ պետք է կառուցվեր հնագետների տան տարածքում և որևէ կերպ չէր խաթարում պատմամշակութային միջավայրը:
Գառնու տաճարի մոտակայքում ամառային սրճարանի կառուցել-չկառուցելու հարցը դեռևս առկախ է:

http://www.irates.am/hy/1393852483
Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Заметка

«Գառնիում որտեղ բահը խփես, հնագիտական շերտ է»

27.02.2014 | 16:13

«Գառնի» պատմամշակութային արգելոց-թանգարանի տարածքում գարնանը սեզոնային սրճարան կտեղադրվի: Մատուցվելու են թեթև սնունդ, սուրճ, թեյ, տեղական գաթա, մրգեր: Կառույցը մոնումենտալ չի լինելու, տեղադրվելու են սեղաններ, աթոռներ և համապատասխան ծածկ: Նախագիծը առաջացրել է հասարակական տարբեր շերտերի դժգոհությունը, նախագծին դեմ է արտահայտվել նաև համայնքի ղեկավարը:

«Հանրությունը լավատեղյակ չէ, թե ինչ է կառուցվում և ինչու: Նորմալ նախագիծ է, համահունչ ճարտարապետական միջավայրին: Ես բազմաթիվ եվրոպական երկրներում եմ եղել ու չգիտեմ որևէ պատմամշակութային հուշարձան, ճարտարապետական կոթող, որին կից չլինեն հուշանվերների խանութ, սրճարան, առևտրի տաղավարներ, սանհանգույց և այլն: Հիմա, եթե խնդիրը դրվեր, որ պետք է սանհանգույց կառուցել, կարելի՞ էր, թե՞ չէ: Արգելոցի տարածքում հուշանվերների կրպակներ կան, ինչո՞ւ ոչ ոք դրա մասին չի խոսում»,- խնդրի շուրջ իր կարծիքը հայտնեց վերականգնող-ճարտարապետ ՍՏԵՓԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԸ: Նա դեմ չէ սրճարանին, բայց ունի նաև իր տեսակետը. արգելոցում կարող էին շարժական սրճարաններ լինել, իսկ եթե սրճարանն այնուամենայնիվ կառուցվելու է, պետք վերահսկում լինի, որ չվերածվի կերուխումի տարածքի:
Դեմ արտահայտվողներն ասում են, որ հնագիտական շերտի վրա է կառուցվում սրճարանը: Ճարտարապետը նշեց, որ Գառնիում որտեղ բահը խփես (պարսպից դուրս էլ), հնագիտական շերտ է: Վերնիսաժում վաճառվող ամենահայտնի հնագիտական իրերը «գանձագողերը» Գառնիից են բերում: Այլ հարց է, որ նախապես պետք է հետազոտվի տարածքը, որը, ըստ նրա, ուսումնասիրվել և հետազոտվել է: «Կարող եմ ասել նաև, որ «Գառնի» պատմամշակութային արգելոց-թանգարանում անելիքներ շատ կան»,— եզրափակեց իր խոսքը ճարտարապետը:

http://www.irates.am/hy/1393503311

Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Заметка

Օձունի եկեղեցին նոր ճարտարապետ կունենա

Օձունի եկեղեցին նոր ճարտարապետ կունենա

06.12.2013 | 12:23

Մշակույթի նախարարությունում օրերս կայացել է խորհրդակցություն, որտեղ քննարկվել է Օձունի եկեղեցու վերականգնումը նախագծած և հեղինակային հսկողությունն իրականացնող ճարտարապետական կազմակերպության հարցը:
Այս մասին «Իրատես de facto»-ին տեղեկացրեց «Հովհաննես Իմաստասեր Կաթողիկոս Օձնեցի» բարեգործական հիմնադրամի տնօրեն ՎԱՆՈՒՇ ՇԵՐՄԱԶԱՆՅԱՆԸ: Եռակողմ համաձայնագիրը ստորագրած կողմերը միաձայն որոշել են դադարեցնել «Սերվետ» ՍՊԸ-ի հետ հարաբերությունները, մինչ այդ՝ սեպտեմբերին, «Հովհաննես Իմաստասեր Կաթողիկոս Օձնեցի» բարեգործական հիմնադրամն արդեն լուծարել էր նրա հետ իր պայմանագիրը:
«Նախագիծը արտատպված էր 1986 թվականի չորս հեղինակների կատարած նախագծից և չէր ներառում եկեղեցու հետերկրաշարժյան «վերքերը»: Մշակույթի նախարարության գիտամեթոդական խորհուրդը 10-ից ավելի նիստեր է անցկացրել և պարբերաբար լրամշակումներ է պահանջել «Սերվետ» ՍՊԸ-ից, ինչը վերջինս չի արել: Մեզ օգնում էին պատմության և մշակույթի հուշարձանների պահպանության գործակալության մասնագետները, Միլանի պոլիտեխնիկ համալսարանի մասնագետները: Խնդրին լուծում տվեց Վեհափառ կաթողիկոսը` անսալով իրեն ուղղված իմ նամակին: Խորին շնորհակալությունս եմ հայտնում Վեհափառին, ինչպես նաև մշակույթի նախարարին` փոխըմբռնման և աջակցության համար»,— ասաց Վանուշ Շերմազանյանը:
Պարոն Շերմազանյանը տեղեկացրեց, որ նոր կազմակերպություն և նոր ճարտարապետ կընտրվեն, հույս հայտնելով, որ վերջիններս կլինեն ավելի բարեխիղճ, քանի որ շինարարական բոլոր աշխատանքները խոչընդոտվել են նախագծի թերի լինելու կամ համարյա չլինելու պատճառով:
Օձունի 6-րդ դարի գմբեթավոր բազիլիկ եկեղեցու վերականգնման աշխատանքները նախատեսվում էր ավարտին հասցնել 2014-ին, բայց քանի որ նախագծում ներառված չէր եկեղեցու կամարաշարի և հուշարձան-կոթողի ճակատագիրը, աշխատանքները, ամենայն հավանականությամբ, կերկարաձգվեն:

http://www.irates.am/hy/1386318299
Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Заметка

«Տանձափարախի վանական համալիրը պետք է հասնի հաջորդ սերունդներին» (ֆոտոշարք)

«Տանձափարախի վանական համալիրը պետք է հասնի հաջորդ սերունդներին» (ֆոտոշարք)

18.10.2013 | 11:17

«Իրատես de facto»-ն անդրադարձել էր «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպության (ԵՄԿ) նախաձեռնությամբ 2012-ին կազմակերպված գիտարշավին, որի ընթացքում մաքրվել էին Սյունիքի մարզի Բեխ ավանի տարածքում գտնվող Տանձափարախի անապատի խոտածածկ խաչքարերը, սրբապատկերները, վանական համալիրի ներսի աղբի կույտերը, քանդված քարերը: Հատվել էին այն ծառերը, որոնք աճել էին անգամ վանքի պատերի վրա: Գիտարշավը շարունակվել է նաև այս տարի:

Վանական համալիրը, որի կենտրոնում գտնվում է բազիլիկ եկեղեցին, Կապան քաղաքի Բեխ թաղամասից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա է, բարձր լեռան արևելյան լանջին, խիտ անտառի մեջ: Ճանապարհը դժվարամատչելի է, այնտեղ կարելի է հասնել միայն ոտքով կամ ձիով: Գիտարշավը ղեկավարել Է «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպության կենտրոնական վարչության խորհրդի անդամ ՍՏԵՓԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԸ«Այնպիսի միջոցներ ենք ձեռք առնում, որ պատմամշակութային կարևորագույն այս միջավայրը հասնի հաջորդ սերունդներին»,— մեզ հետ զրույցում ասաց Ստեփան Նալբանդյանը: Նրա տեղեկացմամբ` անցյալ տարի մաքրել են հիմնական եկեղեցին, այս տարի փորձել են ծառերից հնարավորինս ազատել տարածքի մյուս կառույցները, գավիթը, զուգահեռաբար իրականացրել են փլատակների մաքրման, նաև որոշակի ամրակայման աշխատանքներ, հնագիտական ուսումնասիրություններ, ճարտարագիտական չափագրումներ, որոշ հատվածներում` պեղման աշխատանքներ:
Արշավի ընթացքում Տանձափարախի անապատում հայտնաբերվել են խաչքարի բեկորներ, սրբապատկերներ, արձանագիր, քանդակազարդ քարեր, կառուցողների, ուխտավորների, բարձրաստիճան հոգևորականի տապանաքարեր, պատերի մեջ` ատամնավոր քիվի քարեր, որ բնորոշ են հեթանոսական շրջանին: Վերջինս վկայում է, որ վաղ միջնադարում այստեղ նշանավոր կառույց է եղել, 1728-ին Արիստակես անունով վարդապետը վերակառուցել է այս վանքային միաբանությունը: Ստեփանոս Օրբելյանը հիշատակում է, որ այստեղ խարազանված վանականներ էին ապրում 13-րդ դարում:
«Արիստակես վարդապետը այստեղ է թաղվել, մենք ուզում ենք գտնել գերեզմանը: Անապատական կառույցները հայտնի են բոլորին, բայց ստեղծողների անունը չգիտենք: Այս դեպքում անունը հայտնի է»,- ասաց Ս. Նալբանդյանը:
Տանձափարախի վանական համալիրը տեղացիներն անվանում են Նապատ, այսինքն` անապատ: Եկեղեցու անունը հայտնի չէ:
Առաջին անգամ հիշատակվում է 10-րդ դարում, երբ Սյունյաց Վահան իշխանը, ըստ Ստեփանոս արքեպիսկոպոս Օրբելյանի, «հրաժարվեց աշխարհական կարգից, կրոնավորի տարազ հագավ ու երկար ժամանակ ճգնում էր Տանձափարախի սուրբ վկայարանում»: Կարծիք կա, որ դա պատմության մեջ հիշատակվող Փառավարտո վանքն է: Որոշ պատմաբաններ «փառավարտո» բառը ստուգաբանում են «փառավոր ավարտ» իմաստով: Տանձափարախը եղել է անապատ. պատմիչը նշում է, որ նրա կրոնավորները «խարազնազգեստ ու սակավապետ էին»: Այն լքվել և ավերվել է ուշ միջնադարում, իսկ 17-րդ դարի առաջին կեսին վերականգնվել է: Ինչպես հայտնում է պատմիչ Առաքել Դավրիժեցին, «Տաթևի Մեծ անապատից տեր Արիստակեսը գնաց Տանձափարախ անվանված վայրը, այստեղ շինեց անապատ և մնաց մինչև իր կյանքի վերջը ու այստեղ թաղվեց»: Տանձափարախը եղել է մշակութային կենտրոն, որտեղ գրվել են ձեռագրեր: Այստեղ աշխատել է Գրիգոր Տաթևացու աշակերտ Մաթևոս վարդապետը, ով 1393-ին «Քարոզգիրք» է գրել: 17-րդ դարում վերականգնվելուց հետո գործել է մինչև 18-րդ դարի վերջը:
Հարկ է նշել, որ հնագույն այս սրբավայրի մասին այսօր շատերը ոչինչ չգիտեն:
«Ի՞նչ գիտեն շատերը` Հաղպատ, Գառնի, Գեղարդ, իսկ ասֆալտի ճանապարհից եթե մի քիչ շեղվեն, Գեղարդավանքի վերևում կտեսնեն վանականի խցեր, մատուռներ, բայց չգիտեն դրանց մասին»,- նկատեց զրուցակիցս: Վերադառնալով արշավի թեմային, պատմեց, որ անտառում կային զկեռ, ալոճ, մասուր, շլոր, խնձոր:«Կենդանական աշխարհն աննկարագրելի է. շուրջդ ապրում են արջեր, եղնիկներ, գայլեր, վարազներ: Գիշերային կյանք են վարում, գիշերը մեզ անհանգստացնում են այդ ձայները, բայց պարսպից ներս` վանքի տարածք չեն մտնում կենդանիները: Զարմանալի է, պարիսպն էլ ավերված է, աջ ու ձախ՝ բաց: Հարց է առաջանում` Տանձափարախի տարածքում ինչո՞ւ են դարեր ի վեր կառուցվել սրբավայրեր: Աննկարագրելի ու հատուկ վայր է, էներգետիկ դաշտը` հզոր: Կարծում եմ, Արիստակեսը պատահաբար չի ընտրել այս վայրը: Այսօր եկեղեցիները կառուցվում են պատահական վայրերում»,- ասաց Ստեփան Նալբանդյանը, նշելով, որ մտադիր են ամբողջական ծրագիր կազմելու, հասկանալու համար, թե ինչ են անելու հետագայում: «Միևնույն է, վանքը չի գործելու, ոչ մի վանական այսօր չի ապրի անտառի մեջ, այն կմնա որպես սրբատեղի: Մեր նպատակն է հուշարձանը ամրացնել, պահպանել, նաև՝ զարգացնել զբոսաշրջությունը այս վայրում»,— ասաց նա:
Արշավի կազմակերպիչները գյուղում մի դատարկ տուն են գտել, վերանորոգելու են զբոսաշրջիկների գիշերակացի համար: Ամբողջությամբ կվերանորոգեն մատուռը, սեղանատունը: Համայնքի ղեկավարության հետ պայմանավորվել են, որ պահակակետ կառուցեն, հսկիչ կարգեն: Իրենք ծրագրերը կներկայացնեն համապատասխան մարմիններին: Հաջորդ տարի կշարունակեն արշավը: Այս անգամ ավելի ծավալուն աշխատանք կտարվի, բնական է, կլինի ավելի ծախսատար: Ընդհանուր առմամբ, յուրաքանչյուր արշավի վրա ծախսվում է մոտ 2 միլիոն դրամ:
Սյունիքի մարզի Բեխի կամ Տանձափարախի անապատի բարեկարգման և մասնակի ամրակայման աշխատանքներին մասնակցել են «ԵՄԿ» կամավորականներ, արշավականներ, օտարերկրացի կամավորներ, ֆրանսահայ Ժիրայր Գասպարյանը, ով տանիքների ջրահեռացման մասնագետ է, Բեխ թաղամասի բնակիչներ և այլք: Խմբում ընդգրկվել են նաև ճարտարապետներ, հնագետներ, պատմաբաններ: Արշավականներին աջակցել են նաև Ռաֆայել Հայրապետյանը, հուշարձանների պահպանության մարզային ծառայության ղեկավար Աստղիկ Հակոբյանը: Ծրագրին աջակցում է «Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ» ՓԲԸ-ն, որոշակի ֆինանսական ներդրում ունի նաև «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպությունը:
Ստեփան Նալբանդյանը անդրադարձավ նաև «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպության ծրագրերին, ընդգծելով, որ ամեն տարի արշավային ծրագիր են իրականացնում: Այս տարի նպատակ ունեն Շիրակամուտ գյուղի Չիչխանավանքը վերականգնելու, ամբողջապես վերանորոգելու Սյունիքի մարզի Շիկահողի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցին: Մոտ 20 կամավորներ Հայաստանից, Բելգիայից, Անգլիայից, Ամերիկայից, Ֆրանսիայից մասնակցելու են Շիկահողի պեղումների աշխատանքներին: Կիրականացվեն ծառերի մաքրման աշխատանքներ, ակնկալիքով, որ հաջորդ տարի շինարարություն են սկսելու:
Հայաստանյան ծրագրերից դուրս շուտով Փարիզում կտպագրվի «100 հայոց կալվածքները» գիրքը, Թուրքիայի տարածքում հայկական հուշարձանների հետ կապված վերանորոգման աշխատանքներ են տարվում և այլն: Գումարները բարերարների նվիրատվությունից են հավաքվում, բայց, զրուցակցիս խոսքով, ամեն տեղ չի կարող հասնել «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպությունը:

http://www.irates.am/hy/1382080919
Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Заметка

Վիճահարույց թանգարան` Օձունի եկեղեցու բակում

Վիճահարույց թանգարան` Օձունի եկեղեցու բակում

02.10.2013 | 15:12

Hetq.am-ում տեղ է գտել հրապարակում, ըստ որի` Օձունի եկեղեցու վերակառուցման աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերվել են արժեքավոր կժեր և կուլաներ, 4-5-րդ դարերի կղմինդրե ծածկասալեր, 6-7-րդ դարերի քարե ծածկասալեր և այլ արժեքավոր գտածոներ: Օձունի և ենթաշրջանի հոգևոր հովիվ տեր Վրթանես քահանա Բաղալյանը կարծում է, որ անհրաժեշտություն կա եկեղեցու բակում թանգարան ստեղծելու` տեղում արժեքավոր գտածոները ցուցադրելու համար:

«Օձունը մեր պատմամշակութային ժառանգության գլուխգործոցներից է։ Գտածոները, անշուշտ, արժեքավոր են, բայց, ինչպես գիտեք, ուշ շրջանում վերականգնված հուշարձանների պատերի միջից հայտնաբերվում են ավելի վաղեմություն ունեցող արժեքավոր բեկորներ»,- ասաց պատմական հուշարձանները վերականգնող ճարտարապետների հայկական ասոցիացիայի փոխնախագահ, վերականգնող ճարտարապետ Ստեփան Նալբանդյանը: Անդրադառնալով մեր՝ «Ինչպե՞ս եք վերաբերվում թանգարանի կառուցման գաղափարին» հարցին` նա պատասխանեց. «Եթե պատմամշակութային միջավայրից դուրս կառուցեն թանգարանը, հարյուր ձեռքով կողմ եմ, իսկ եթե պետք է խաթարեն միջավայրը, միանշանակ` դեմ»:
Տարածքում, թե տարածքից դուրս, թանգարանի ֆինանսավորումը, իհարկե, ակնկալվում է Օձունի եկեղեցու վերակառուցման աշխատանքների բարերար Մովսես Ձավարյանից:
Հիշեցնենք, որ ամիսներ առաջ մամուլում տեղ էին գտել հրապարակումներ, ըստ որոնց` Օձունի 6-րդ դարի գմբեթավոր բազիլիկ եկեղեցու վերականգնման շինարարական աշխատանքները դադարեցվել, ձախողվել են: Բամբասանքների ու ստեղծված անառողջ մթնոլորտի արդյունքում մտավախություն կար, որ մոսկվաբնակ բարերար Մովսես Ձավարյանը, ի վերջո, կարող է կասեցնել եկեղեցու վերաշինման գործընթացը:
Ինչ վերաբերում է թանգարանի ստեղծմանը, Ստեփան Նալբանդյանն ընդգծեց, որ դա ընդամենը խոսակցություն է:
Հուսանք, որ նոր մտահղացումն ու դրա շուրջ հյուսվող խոսակցությունները վերջնականապես չեն հոգնեցնի մոսկվաբնակ բարերարին:

Заметка

Քարերը հավաքելու ժամանակը

Քարերը հավաքելու ժամանակը

12.09.2013 | 16:39

Հուշարձաններն իրենց պատմական միջավայրից օտարելու, մայրաքաղաք և Հայաստանի այլ ենթաշրջաններ տեղափոխելու ավանդույթը շարունակվում է:

Մայր Աթոռ Սբ Էջմիածնի տարածքում ճարտարապետ ՋիմԹորոսյանի նախագծով կառուցվել է կամարապատ` ի հիշատակ ստալինյան ռեպրեսիաների ժամանակ բռնադատված հայ հոգևորականների: Մեր տեղեկություններով` ներկայումս Հայաստանի տարբեր շրջաններից պատմական խաչքարեր են տեղափոխվում` կամարների տակ շարելու համար:
«Շարունակ ահազանգ ենք ստանում, որ այսինչ գյուղի այսինչ խաչքարը տեղահանում են` թանգարանացնելու, պատերի տակ շարելու նպատակով,— մեզ հետ զրույցում ասաց հուշարձանները վերականգնող ճարտարապետների հայկական ասոցիացիայի փոխնախագահ ՍՏԵՓԱՆ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԸ` քարերի տեղափոխման այս քաղաքականությունը որակելով վանդալիզմ:- Երբ ուզում են որևէ հուշակոթող, մասունք տեղափոխել, պատճառաբանում են, թե անտեր էր, կործանվում էր և այլն: Ես կարծում եմ, և շատերն ինձ հետ համամիտ կլինեն, որ մասունքը ճիշտ կլինի իր տեղում շտկել, պահպանել, թեկուզ դնել պատվանդանի վրա, զբոսաշրջիկը կարող է գնալ, տեղում տեսնել»:
Եթե հուշարձանն իսկապես վտանգված է, մասնագետները դեմ չեն թանգարանացմանը` կրկնօրինակը տեղը դնելու պայմանով:
«Օրինակ, Օձունի կոթող-մահարձանի սյուները հնարավոր չէ պահպանել: Մասնագետների կողմից առաջարկ է եղել, որ պատճենը տեղադրվի, սյուները թանգարանացվեն, որովհետև կրաքարային ծագման են, հողմահարվում են, փշրվում, նախշերը տարեցտարի պակասում են»,— ասաց Ստեփան Նալբանդյանը: Զայրույթով փաստեց նաև, որ տեղաբնակները քերում են քանդակները, փոշին տանում են որպես մասունք: Թե որտեղից է գալիս այդ սովորությունը, դժվար է ասել:

Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Заметка

«ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ ՈՉ ՄԻ ԱԶԳ ՉԻ ՈՉՆՉԱՑԵԼ ՄԱՐՏԻ ԴԱՇՏՈՒՄ. ԱԶԳԵՐԸ ՄԱՀԱՆՈՒՄ ԵՆ ԽԱՂԱՂ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ»

«ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ ՈՉ ՄԻ ԱԶԳ ՉԻ ՈՉՆՉԱՑԵԼ ՄԱՐՏԻ ԴԱՇՏՈՒՄ. ԱԶԳԵՐԸ ՄԱՀԱՆՈՒՄ ԵՆ ԽԱՂԱՂ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐՈՒՄ»

23.03.2012 | 00:00

«Մարդկության առաջին գրավոր հիշատակություններում, առասպելներում և էպոսներում, շումերական «Գիլգամեշ»-ում, նույնիսկ Հին կտակարանում Հայաստանը հիշատակվում է որպես Արարատի երկիր, Ավետյաց երկիր, որտեղ գտնվում էր երկրային դրախտը, իսկ օտարներն այստեղ փնտրում էին իմաստություն և անմահություն»:
Այս խոսքերով է սկսվում ԱՐՍԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆԻ «Արարատից Եվրոպա» վավերագրական ֆիլմը:
Ֆիլմում ներկայացված են վաղ քրիստոնեական Հայաստանից Եվրոպա մեկնած և կաթոլիկ եկեղեցու սրբերի կարգը դասված հոգևորականներ, ինչպես նաև հայկական վաղ քրիստոնեական ճարտարապետության` եվրոպական եկեղեցաշինության վրա ունեցած ազդեցությունը: Խոսքը կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների մասին է, որոնք, ըստ եվրոպացի գիտնականների, ստեղծել են հայերը, իսկ հետագայում դրանք տարածվել են հարակից շրջաններում ու Եվրոպայում:
Եվրոպական պատմագրությունը հուշում է նաև, որ հայերը Եվրոպայում քրիստոնեությունն սկսել են տարածել դեռ այն ժամանակ, երբ Հայաստանը պետականորեն դեռ չէր ընդունել քրիստոնեություն: Ամենաառաջին հայ սուրբը, որ քրիստոնեություն է տարածել Իտալիայում, սուրբ Մինասն է, ում անունով մինչ օրս եկեղեցի կա Ֆլորենցիայում, իսկ գլխավոր խորանի վերևում գրված է. «Սուրբ Մինաս Հայոց Թագավոր»: Ֆիլմը նկարահանվել է Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, Իտալիայում, Բելգիայում և այլուր: Ներկայացվող պատմական փաստերը հաստատում են արտերկրի գիտնականներն ու հոգևորականները: Հիշատակվում են նաև Լեոնարդո դա Վինչիի` Հայաստան կատարած այցը, նրա նամակները Հայաստանի մասին: Միլանի «Ամբրոզյանա» գրադարանում պահվող Լեոնարդո Դա Վինչիի ձեռագրերից մեկի հետևում պատկերված է Հայաստանի քարտեզը, ինչպես նաև նկարագրված է երկրաշարժի և ջրհեղեղի տեսարան, որը, ըստ պատմական տվյալների, գրանցվել է Երզնկայում` 1482-ին:
Նշենք, որ «Արարատից Եվրոպա» ֆիլմը կաթոլիկ ֆիլմերի համաշխարհային փառատոնում (Լեհաստան, 2011թ.) արժանացել է երկրորդ մրցանակի` ուսուցողական անվանակարգում: Նախատեսվում է նկարահանել նաև ֆիլմի երկրորդ մասը:

-Եթե առաջին ֆիլմում անհատների մասին էր խոսվում, ապա երկրորդն ազգերին է վերաբերում` բավարներին, բասկերին, բրիտանացիներին, որոնք Արարատի երկրից գնացել են Եվրոպա,- ասում է Արսեն Հակոբյանը:- Այս ազգերի էպոսներում Հայաստանը ներկայացվում է իբրև բնօրրան: Օրինակ, միջնադարյան բավարական «Աննոյի երգը» էպոսի 20-րդ գլխում գրված է, որ իրենց նախահայրը` Բավարիուսը, եկել է Հայաստանից, Արարատյան լեռնաշխարհից: Տվյալ պարագայում հիշատակվում են և՛ Արարատը, և՛ Հայաստանը: Բասկերի նախահոր` Հայթոռի մասին էպոսում գրված է, որ բասկերը եկել են Արարատի երկրից: Բրիտանական «Անգլոսաքսոն քրոնիկոնում» իբրև բնօրրան նշվում է Արմենիան: Ես ոչինչ չեմ հայտնաբերում այս ֆիլմով, պարզապես հանրության դատին եմ ներկայացնում փաստերը, այն, ինչ եղել է:
-Քաղաքակրթության բնօրրան Հայաստանն ի՞նչ ունի այսօր, ո՞ւր է ուղղված քրիստոնյա Հայաստանի հայացքը, դեպի ո՞ւր է գնում մեր հազարամյա մշակույթը: 
-Ժամանակի ընթացքում ամեն ինչ աղավաղվել է, հոգևոր արժեքները մղվել են հետին պլան: Այսօրվա երիտասարդին ավելի շատ հետաքրքրում են մեծահարուստի բջջային հեռախոսի մոդելը, նրա մեքենայի համարը, քան այն, թե ինչպես է նա մեծահարուստ դարձել: Ընթացքը նրան չի հետաքրքրում: Կամ, զինվորական են դառնում ոչ թե հայրենիքը պաշտպանելու համար, այլ որ բարձր աշխատավարձ ստանան, արտոնություններ ու իշխանություն ունենան: Փոխվել է արժեհամակարգը: Նույնն էլ մշակութային կյանքում է:
Հեռուստատեսությունը դաստիարակչական մեծ նշանակություն ունի: Իսկ ի՞նչ են ցույց տալիս` մարդասպանություն, բռնաբարություն: Ժամանակի ընթացքում նմանատիպ ֆիլմերը այլասերում են հասարակությունը. ինչ ցանում ես, այն էլ հնձում ես: Վերջերս մի դպրոց մտա, հատուկջոկատայիններ էին հերթապահում: Ճիշտ է, մեր ժամանակ նույնպես լինում էին վեճեր, անկարգություններ, բայց ոստիկանները դպրոցներում չէին հերթապահում: Երբ սերիալի հեղինակին հարցնում ես` ինչո՞ւ է նման սցենարներ գրում, ասում է` դա մեր իրականությունն է: Բայց իրական կյանքի բոլոր դրվագները չէ, որ կարելի է ցույց տալ հեռուստատեսությամբ: Ամուսինների ինտիմ կյանքը նորմալ բան է, բարոյական, անգամ պարտականություն է, բայց եթե նույն բանը ցուցադրես, ասենք, Հանրապետության հրապարակում, կդիտվի իբրև անբարոյականություն: Եթեր հեռարձակվող ֆիլմը կամ հաղորդումը պետք է հաճույք պատճառի կամ ինֆորմացիայի աղբյուր լինի: Այսօրվա սերիալները միայն տհաճություն են պատճառում: Ասում են` ցույց ենք տալիս այն, ինչ շուկան պահանջում է: Եթե ես թմրամոլ եմ, ինձ պետք է բուժեն, ոչ թե թմրանյութ տան, ինչ է թե` ես ունեմ դրա պահանջը: Եթե այգին բարձիթողի ես անում, մոլախոտ է աճում, լավ բերք ստանալու համար պետք է այգին մշակել: Այն, ինչ կատարվում է մեր եթերում, ես համեմատում եմ մարմնավաճառության հետ` հեշտությամբ շատ գումար աշխատելու, մարդկանց փչացնելու, վարակելու առումով: Մշակույթը միայն երգուպարը չէ, հասարակության զարգացածության որոշակի աստիճան է: Եվրոպայից մեծ մասամբ աղբն է գալիս այստեղ` սեռական փոքրամասնությունների, երեխաների իրավունքներ և այլն: Ազատությունը բացարձակ արժեք չէ: Իմ ազատությունը վերջանում է այնտեղ, որտեղ սկսվում է մեկ ուրիշի ազատությունը: Դեռևս 450-ին, երբ հայ իշխանները նամակ գրեցին պարսից Հազկերտ 2-րդ արքային, պարզ նշեցին այն խարտիաները (մարդու իրավունքներ, կրոնի, խղճի ազատություն), որ Եվրոպան մի քանի հարյուր տարի հետո ընդունեց: Պարզապես, միասնականություն չունենալու պատճառով, մենք միշտ կորցրել ենք մեր ունեցածը:
-Վերադառնանք «Արարատից Եվրոպա» ֆիլմին: Ճանաչողական, դաստիարակչական նման ֆիլմերը որքանո՞վ են կարևորվում մեզանում, փորձ արվո՞ւմ է դրանք տարածելու, հասանելի դարձնելու հանրությանը, հատկապես երիտասարդներին: 
-«Արարատից Եվրոպա»-ն հեռարձակվել է «Երկիր մեդիա» հեռուստաընկերությամբ, ինչպես նաև Մալթայի հանրային հեռուստատեսությամբ` անգլերեն: Հասարակական որոշ կազմակերպություններում, բուհերում նույնպես կազմակերպվում է ֆիլմի ցուցադրումը: Այն ներկայացվել է նաև Բարսելոնի, Մարսելի, Բրյուսելի, Հաագայի, Բեռլինի հայկական համայնքներում:
-Ինչո՞ւ միայն «Երկիր մեդիան»: Նման ֆիլմերը հայկական մյուս հեռուստաընկերությունների ուշադրությանը չե՞ն արժանանում: 
-Այս ֆիլմի նկարահանման համար ծախսվել է 30-40 հազար դոլար, նաև երեք տարվա իմ աշխատանքը, իմ ժամանակը: Երբ ֆիլմը ցուցադրելու համար հեռուստաընկերություններից որոշակի գումար ես պահանջում, ասում են, թե այդ գումարով կարող են 10 սերիալ նկարել, ինչն ավելի ձեռնտու է ու ավելի եկամտաբեր, քան 52-րոպեանոց ֆիլմի ցուցադրումը: Դա նույնն է, թե մի աղջկա աշխատանք առաջարկես 60 հազար դրամով, նա հրաժարվի` պատճառաբանելով, որ մեկ գիշերվա մեջ կարող է ավելին վաստակել:
-Ձեր «որոնումներն» ավելի շատ հասցեագրված են հա՞յ հանդիսատեսին, թե՞ նպատակ ունեք հիշարժան փաստերն ու վկայությունները ճանաչելի դարձնելու աշխարհին:
-Առաջին հերթին մեզ է հասցեագրված, որ հասկանանք` ով ենք եղել, նախանձախնդիր լինենք, եթե օգուտ չենք տալիս, գոնե չվնասենք ինքներս մեզ: Եթե այսպես շարունակվի, մենք 30 տարում կանենք այն, ինչ թուրքը 600 տարում չկարողացավ անել: Աշխարհում ոչ մի ազգ չի ոչնչացել մարտի դաշտում, ազգերը մահանում են խաղաղ պայմաններում: Քսան տարի անցել է արդեն պատերազմական ժամանակներից, եթե ևս տասը տարի այսպես շարունակվի, կորցրածն էլ հետ չենք բերի: Մեր հեռուստատեսությունը սպանում է մեզ` սկսած Հ1-ից: Ինչո՞ւ եմ շեշտում Հ1-ը, որովհետև Հանրային հեռուստատեսությունն է սնվում պետական բյուջեից: Մեր տված գումարով մեզ սպանում են: Եթե ուզում են լարվածության մեջ պահող սցենարներ, մեր մեծերը հիմնականում եղերական վախճան են ունեցել` Ռուբեն Սևակը, Սիամանթոն և մյուսները: Թող նորմալ սցենարներ գրեն` և՛ հետաքրքիր կլինի, և՛ մարդիկ իրենց մեծերին կճանաչեն: Երեխային հարցնում ես` ո՞վ է Կոմիտասը, ասում է` փողոց է: Իհարկե, ֆիլմը նախատեսված է նաև դրսի հանդիսատեսի համար, արդեն իսկ թարգմանվել է տարբեր լեզուներով:
Հետաքրքիրն այն է, որ կորցնելով պետականությունը, մենք կորցրել ենք նաև այն, ինչ տվել ենք մարդկային քաղաքակրթությանը: Այսօր հունական մշակույթն է համարվում քաղաքակրթության սկիզբը, մինչդեռ ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հայկական լեռնաշխարհում քաղաքակրթությունն ավելի վաղ է ձևավորվել: Պարզապես, չունենալով հզոր պետություն, չենք կարողացել հրամցնել մեր ունեցածը: Պարզ օրինակ. Բեռլինում մեկը մոտեցավ ինձ և ասաց, թե Բեռլինի թանգարաններից մեկում գորգ է կախված` հայերեն գրությամբ, բայց ներկայացվում է որպես թուրքական գորգ: Որովհետև Թուրքիայից է բերվել, նույնիսկ չեն փորձել վերծանել տառերը: ՈՒ շատ են նման օրինակները: Փոքր չափաբաժիններով պետք է աշխարհին ներկայացնել փաստեր, որոնք վկայում են, որ Հայաստանում է ստեղծվել քաղաքակրթությունը: Ես ոչինչ չեմ հորինում, ի մի եմ բերում գիտական փաստերը: Մի քիչ տրամաբանություն է պետք այդ ամենը մեկ ամբողջության մեջ տեսնելու համար:
-«Արարատից Եվրոպա» ֆիլմը նկարահանվել է մշակույթի նախարարության, «Հայ» կինոստուդիայի հետ համատեղ, ՀՀ առաջին տիկնոջ գրասենյակի և «Անուր» ՍՊԸ-ի աջակցությամբ: Երկրորդ ֆիլմը նո՞ւյնպես պետական աջակցությամբ է նկարահանվելու: 
-Հայտնի չէ: Առայժմ աշխատում ենք ֆիլմի գիտական մասի վրա: Հույս ունենք, որ այս ֆիլմը ևս պետական աջակցության կարժանանա:
Զրույցը` Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ
http://www.irates.am/hy/EieKUzGKxnxw0oTIq6TnVKUJ1j

Заметка

ՀՆԱՄԵՆԻ ՈՒՌԵՆԻՆ ԵՎ ՊԵՏԵՎԱՆԻ ՄԱՀԱՐՁԱՆԸ

ՀՆԱՄԵՆԻ ՈՒՌԵՆԻՆ ԵՎ  ՊԵՏԵՎԱՆԻ ՄԱՀԱՐՁԱՆԸ

24.02.2012 | 00:00

Քանաքեռում` ճամփեզրի խաղաղ ու «աշխարհից մոռացված» մի անկյունում է գտնվում Պետևանի նշանավոր մահարձանը (1265 թ.): Ցանկապատված այդ տարածքը, որտեղ տեղադրված է ևս 8 խաչքար, ժողովուրդը կոչում է Ամենափրկչի մատուռ:
Խաչքարը Երևանի այն սակավաթիվ հուշարձաններից է, որոնք երկրաշարժերի ժամանակ չեն կործանվել և հասել են մեզ: Արձանագրությունից հայտնի է դառնում, որ հեղինակի անունը Մխիթար է։
Վերջին շրջանում լուրեր են պտտվում, որ հուշարձանը վտանգված է: Տեղի բնակիչներն ահազանգում են, որ հնամենի ուռենին թեքվել է մահարձանի վրա, արդեն մի մեծ կտոր ցած է ընկել, վտանգված են նաև տարածքի մյուս խաչքարերը: Նրանք անգամ ստորագրահավաք են անցկացրել` պատկան մարմինների ուշադրությունը խնդրի վրա սևեռելու հույսով:
«Քառասուն և ավելի տարվա ուռենի է, հիմքը` փտած, մարդիկ ամեն օր սպասում են, որ մեռած ծառը կընկնի: Զանգեցի թաղապետին, ասաց` մարդ կուղարկեմ, երկու րոպե հետո նորից զանգեց` մենք մեր տարածքում վթարավտանգ ծառեր չունենք, ուզում եք` ձեր մի զանգով վազենք կտրե՞նք ծառը, սպասեք գարնանը»,- տեղեկացրեց ՄԱՆԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԸ, մտավախություն հայտնելով, որ գարնանը գուցե ուշ լինի: Հուշարձանի վտանգված լինելու լուրը մտահոգել էր նաև պատմական գիտությունների դոկտոր ՀԱՄԼԵՏ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ, ով անձամբ գնացել, համոզվել է, որ լուրջ խնդիր չկա:
«Շատ էի անհանգստացել, որովհետև այս խաչքարը մեր լավագույն կոթողներից է,- ասաց նա:- Բարեբախտաբար, հուշարձանին անմիջական վտանգ չի սպառնում: Շուրջն աճած ծառերը ծերացել են, բնակիչներն անհանգստություն են հայտնել, որ մի օր դրանցից մեկը կարող է փլվել: Երբ ուռենին 50 տարեկան է դառնում, ենթակա է կտրման, դա ուրիշ հարց է: Գարնանը գուցե արժե մասնագետ հրավիրել` պարզելու, իրո՞ք ծառերից որևէ մեկը կարող է ընկնել»:
Հարցը օդում չթողնելու, կանխատեսումներից ազատվելու համար բնապահպանության նախարարության որևէ մասնագետ կարող է զննել ծառերն ու վճռորոշ կարծիք հայտնել: Համլետ Պետրոսյանը համաձայնեց այս դիտարկմանը, նաև նշեց, որ Պետևանի մահարձանը հայտնի խաչքար է, կարևորվում է և՛ կառուցվածքով, և՛ արձանագրություններով: «Միջնադարյան Հայաստանի ամենաընդարձակ առևտրային պայմանագիրն է ստորագրված խաչքարի վրա, փորագրված են նաև մարդկային զանազան ֆիգուրներ, մի հանրագիտարան է այդ խաչքարը»,- ասաց նա:
Փորձեցինք ճշտել նաև, թե որտեղից է ծագել «Ամենափրկչի մատուռ» անվանումը (տեղի բնակիչները գրեթե ոչինչ չգիտեն այս մասին): Ժողովրդական զրույցի համաձայն` «մատուռի» անվանումը կապված է մի բարի մարդու հետ, ում Ամենափրկիչ են կոչել: Համլետ Պետրոսյանի խոսքով` Ամենափրկիչը Քրիստոսն է և նրա խաչը, և քրիստոնեության համատեքստում նման մակդիրն ուղղակի բացառվում է: «Տեղում այսօր մատուռի հետքեր չկան, որմնափակ խաչքարի արձանագրությունները խաչքարը չեն բնորոշում որպես Ամենափրկիչ: Մնացած խաչքարերն այստեղ են բերվել մոտ 200 մ հեռվից, երբ գերեզմանոցի միջով ճանապարհ են անցկացրել: Ընդհանրապես, սա Քանաքեռի պատմական գերեզմանոցի մի մասն է, և հնարավոր է, որ ժամանակին նույնանուն եկեղեցի է եղել»,- ասաց նա:
Մի բան հստակ է` խորհրդային տարիներին փակված են եղել եկեղեցիները, և մարդիկ ընտրել են այս վայրը` մոմ վառելու, Տիրոջ հետ հաղորդակցվելու համար: Շատերը չգիտեն անգամ, որ «Ամենափրկչի մատուռ» կոչվող տարածքն իրականում դամբարան է: Քանաքեռի Սուրբ Հակոբ եկեղեցու հոգևոր հովիվ տեր ՍԱՀԱԿ ավագ քահանան ասաց, որ քարոզների ժամանակ իր ծխի անդամներին տեղեկացնում է այդ մասին, այնուամենայնիվ, շատերը գերադասում են սրբատեղի դարձած այդ վայրը, որովհետև ճանապարհին մոտ է, կամ սովորույթի ուժն է հաղթում:
Հուսանք, որ երկրաշարժերից փրկված, հազարավոր աղոթքներով մեզ հասած Պետևանի հուշարձանը չի վնասվի իր հարևանությամբ այդքան տարիներ ապրած հնամենի ծառերից:
Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ
http://www.irates.am/hy/fF9yAD8XKwq8Nil1ZPYJSZPaCt

«Ոչնչանում է պատմամշակութային միջավայրը, և երկիրը դառնում է դատարկ, զրկվում է իր պատմությունից»

«Ոչնչանում է պատմամշակութային  միջավայրը, և երկիրը դառնում է  դատարկ, զրկվում է իր պատմությունից»

23.07.2013 | 11:43

ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի, ինչպես նաև Բեռլինի Բաց համալսարանի հովանու ներքո Արսեն Բոբոխյանը, Ալեսանդրա Ջելիբերտը և Պավոլ Հնիլան սկսել են գիտական համագործակցություն, որի հիմնական նպատակն է հետազոտել վիշապաքարի երևույթը ժամանակակից հնագիտության մեթոդներով, ստուգել նախկին հետազոտողների տվյալները վիշապաքարերի տեղադրության վերաբերյալ, ճշտել տեղահանված վիշապաքարերի նախնական դիրքը, փորձել նոր վիշապաքարային միջավայրեր հայտնաբերելու հնարավորությունը: 2012-ի ամռանը տեղի է ունեցել առաջին ճանաչողական հետախուզությունը: Այս աշխատանքի արդյունքում արշավախումբը տեղեկություններ է հավաքել մոտ 90 վիշապաքարերի մասին, որոնցից 53-ը հաջողվել է տեղայնացնել և փաստագրել: Ընդ որում, ինչպես նշում է Արսեն Բոբոխյանը, դրանցից 16-ը նախկինում անհայտ են եղել: Մեր նախորդ համարներից մեկում անդրադարձել էինք վիշապակոթողների խնդրին: Գրող, անձավախույզ Վահան Տեր-Ղազարյանն իր մտահոգությունն էր հայտնում հնագույն կոթողների տեղահանման, պատմամշակութային միջավայրի դիտավորյալ ոչնչացման առիթով: Վիշապակոթողների վերադարձի հարցը օրերս շոշափվել է Հանրային խորհրդի փակ նիստում: Հուսանք, որ գործն ընթացք կստանա և կդրվի հանրային քննարկման:
Թեմայի շուրջ ներկայացնում ենք մեր զրույցը ԱՐՍԵՆ ԲՈԲՈԽՅԱՆԻ և ՎԱՀԱՆ ՏԵՐ-ՂԱԶԱՐՅԱՆԻ հետ:

-Ի՞նչ է վիշապաքարը, ինչո՞վ է բացառիկ, որտե՞ղ կարելի է հանդիպել:
Ա.Բ.— Վիշապաքարերը, ինչպես խաչքարերը, բնորոշ են միայն Հայկական լեռնաշխարհին, ի հայտ են գալիս հիմնականում շատ բարձր լեռնային գոտիներում (2500-3000 մ): Դրանք հնում սրբավայրեր են եղել, դրվել առանցքային վայրերում, մարմնավորել են համայնական հիշողության պահպանման ոլորտը: Թվագրության խնդիրը շատ բարդ է, կարելի է ասել, որ հաստատ բրոնզեդարյան երևույթ է, ամենահավանականը վերաբերում է Ք.ա. 2-րդ հազարամյակին: Ըստ ձևի ու պատկերագրության բաժանվում են երեք տիպի` ցլակերպ, ձկնակերպ և ձկնացլակերպ:
-Տեղահանման գործընթացը ինչո՞վ է բացատրվում:
Ա.Բ.— Երկու տեսակի վտանգներ են տեսանելի վիշապաքարերի համար` նրանց ավերումը նախնական միջավայրում և տեղափոխումը ստորին` դաշտավայրային շրջաններ: Վիշապաքարերի տեղափոխումը և վերաօգտագործումը սկսվել է դեռևս վաղ շրջանում: Այսպես, Գառնիի վիշապաքարը ուրարտական արքա Արգիշտի I-ի կողմից Ք.ա. 8-րդ դարում օգտագործվել է որպես արձանագրության հիմք: Տեղափոխման գործընթացն ավելի աշխուժացել է միջնադարում (Աղավնաձորի, Կարմրաշենի, Փոքր Գիլանլարի վիշապաքարերը, որոնք օգտագործվել են որպես խաչքար) և հատկապես 20-րդ դարի երկրորդ կեսին: Մասնավորապես, անցած 50 տարում բարձրադիր արոտավայրերից Երևան և Հայաստանի այլ ենթաշրջաններ են տեղափոխվել 18 վիշապաքար, այդ թվում` Արագածից, Գեղամա և Վարդենիսի լեռներից:
Բացի այդ, հաճախ ոչ պաշտոնական անհատների կողմից վիշապաքարերի վերատեղադրման ընթացքում ոչ արհեստավարժ մոտեցում է դրսևորվել: Այսպես, բետոնե հիմքի մեջ գլխիվայր են դրված Դաշտադեմի, Դավթաշենի, Հայսերի Օբայի, Արագածի ֆիզիկայի երկու (Նոր Ամբերդ և Ալիխանյանի անվան) ինստիտուտների բակում դրված վիշապաքարերը: Դրանցից վերջինը նույն գլխիվայր վիճակում ի հայտ է գալիս «Սասնա ծռեր» մուլտֆիլմում:
Այլ միջավայրերում, ինչպիսին է նորահայտ արագածյան Կարմիր սարը, որոշ վիշապաքարեր վերաօգտագործման նպատակով կոտրվել են տեղացի անասնապահների կամ այլ անձանց կողմից` դրանք տեղափոխել փորձելու ընթացքում: Գեղամա լեռների Վանքի լճի վիշապաքարերից մեկը, որը վերականգնեցվել է իր նախնական տեղից ոչ հեռու, կոտրվել է վերականգնեցման ընթացքում և ավելի ուշ սոսնձվել:
Ընդ որում, հիշյալ տեղափոխումներն իրականացվել են և անգիտակից (ժողովուրդը զուտ որպես էսթետիկական արժեք բերել դրել է ինչ-որ իրադարձության կապակցութամբ ինչ-որ տեղ, առանց հարցնելու որևէ մեկին, առանց գիտակցելու, որ պատմական արժեքի հետ գործ ունի) և գիտակցված (պետական հովանավորությամբ` որպես պատմական արժեք) ձևով:
Սակայն երկու պարագայում էլ, անկախ նպատակից, հուշարձանները և նրանց նախնական համատեքստը խախտվել են
Վ.Տ.-Ղ.— Ազգային արժեքների նկատմամբ վերաբերմունքի հարցն է տվյալ դեպքում: Նախ, ոչնչանում է պատմամշակութային միջավայրում գտնվելու հուշարձանի իրավունքը, երկրորդ, գիտության համար այն ամբողջ հենքը, որ պիտի գոյություն ունենա, որպեսզի մենք ուսումնասիրենք մեր պատմությունը, հնագիտությունը, ինքներս մեզ իմանալու, ապագայի համար և այլն, ոչնչացվում է: Այսինքն` ոչնչացվում է գիտության ապագան: Պատմամշակութային միջավայրից օտարվում է ճարտարապետական փոքր ֆորմայի հուշարձանը, խոշոր ֆորմայի հուշարձանները նույնպես քանդվում, ավերվում, անտերության են մատնվում, ոչնչանում է պատմամշակութային միջավայրը, և երկիրը դառնում է դատարկ, զրկվում է իր պատմությունից: Թե սա ինչքան ժամանակում կարվի, կավարտվի կամ կհասցվի կրիտիկական կետի, որից հետո փրկել այլևս հնարավոր չի լինի, ինձ հայտնի չէ, հայտնի է ծրագրողներին:
-Մեր նախորդ զրույցի ընթացքում դուք հուշարձանների տեղափոխման, օտարման գործընթացը խորհրդային շրջանին բնորոշ հատուկ քաղաքականության հետ էիք կապում: Խորհրդային ժամանակներն անցել են, մենք ապրում ենք այլ երկրում:
Վ.Տ.-Ղ.— Ինչպե՞ս կարելի է Խորհրդային Միությունը հակադրել այս ժամանակներին: Սա ուղղակի այն ժամանակների շարունակությունն է և ժառանգորդը: Կոմսոմոլական պետություն է: Բոլշևիկյան ժամանակաշրջանում (որում շարունակում ենք ապրել) հուշարձանները տեղափոխվում և տեղադրվում էին ամենաանհեթեթ վայրերում, զբոսայգիներում, հաճախ դառնալով աղբանոցի բաղկացուցիչ մաս` կտրուկ և վճռական կերպով խաթարելով ուսումնասիրվող պատմամշակութային միջավայրը: Երբ գիտության համար ոչինչ չի մնում կամ մնում է կիսատ, կիսատ գիտությունն արդեն իսկ հակագիտություն է:
Ա.Բ. — Վիշապաքարերը 4-5 հազար տարի եղել են իրենց սկզբնական տեղում` կրելով բարձր մակարդակի խորհրդանշական ծանրաբեռնվածություն: Դրանք քաղաք բերել և ցուցադրել մի միջավայրում, որը ոչ մի պատմական և զգացական արժեք չունի, նշանակում է արմատախիլ անել: Անհրաժեշտ է ստեղծել պահպանական միջավայրեր վիշապաքարերի օրրանում և դրանք դարձնել ազգային ուխտավայրեր ու պատմական հիշողության վերակենդանացման ոլորտներ:
-Ինչո՞ւ վիշապաքար, ինչո՞վ է պայմանավորված անվանումը:
Վ.Տ.-Ղ.— Ժողովուրդն է այդպես անվանում:
Ա.Բ.— Հավելեմ, որ վիշապաքարերը հայտնաբերվել են 19-20-րդ դդ. սահմանին և հետազոտվել տարբեր նշանավոր գիտնականների կողմից` Մառի, Սմիռնովի, Քալանթարի, Պիոտրովսկու, Ղափանցյանի: Առաջին հայտնաբերողը Ատրպետն է եղել:
-Վիշապաքարերի մասին հանրությունը համարյա տեղեկություն չունի, գուցե իրապես դրանք մոռացությունից փրկելու միակ տարբերակը քաղաքին մոտեցնե՞լն է: Զբոսաշրջիկներին, օրինակ, հետաքրքրո՞ւմ են վիշապակոթողները:
Վ.Տ.-Ղ. -Այո, հետաքրքրություն կա, բացի այդ, պարտադիր է իրենց տեղերը վերադարձնելը, քանի դեռ հնարավոր է, թող ցանկացողը գնա, տեսնի իր տեղում: Դա նույնն է, թե Վահանավանքը տեղափոխենք Երևան: Ցարական իշխանությունները ժամանակին ծրագիր էին մշակել Գառնիի ավերակները տեղափոխելու Թիֆլիս` Անդրկովկասի մայրաքաղաք, և այնտեղ վերականգնելու: Լավ է` չստացվեց, հիմա չէինք կարող ապացուցել, որ դա վրացական չէ: Այս անտերությունից, այս ստրկական բարոյականությունից այն կողմ մենք ազատ մարդկանց հասարակություն ոչ միայն չունենք, այլև չենք ուզում ստեղծել: Գոլ ճահճի մեջ նստածի հոգեվիճակ է:
-Արտասահմանցուն ինչքանո՞վ են հետաքրքիր հնագույն այդ կոթողները, որքան էլ դրանք բացառիկ են:
Ա.Բ.— Առաջին հերթին վիշապաքարը մե՛զ պետք է հետաքրքրի, մե՛ր ժողովուրդը պետք է հաղորդակցվի իր արմատներին` մինչև 3000 մ բարձրության վրա գտնվող խորհրդավոր մշակութայնացված միջավայրերում: Սակայն այն բարձրադիր վայրերում, ուր գտնվում են վիշապաքարերը, հնարավոր է զարգացնել նաև միջավայրային և մշակութային էքստրիմ զբոսաշրջություն:
-Ո՞ր կառույցն է պահպանում «վիշապներին», որ այսքան ցավալի է վիճակը:
Վ.Տ.-Ղ. — Պահպանվում է պատմության և մշակույթի հուշարձանների պահպանության վարչության կողմից, բայց հնարավորություն, միջոցներ չկան: Աշոտ Փիլիպոսյանի նման նվիրված մարդիկ կան այդ կառույցում, որ անում են հնարավոր ամեն բան, բայց ստիպված են «պատի» դեմ պայքարելու: Փաստորեն հայ մտավորականն իր հայրենիքում բողոքող կողմ է հանդես գալիս: Այսպիսի տարօրինակ խնդիրներ կան, անընդհատ հայ ժողովրդին կանգնեցնում են ինչ-որ ծանր փաստի առաջ: Միայն վիշապներին չի վերաբերում խնդիրը: 115 փոքր ֆորմայի հուշարձաններ պետք է տեղափոխեին Երևան, որովհետև «անտերուդուս ընկած են»: Նախ գործողությունները կատարվում են գաղտնի, չգիտեմ որտեղ ծրագրվում է, մեղքը գցվում է պատմության թանգարանի վրա, պատմության թանգարանն էլ հայտարարում է, որ միակողմանի որոշում է եղել: Երիտասարդությունը ոտքի է կանգնում, միտինգներ է անում: Բերում են 54-ը, հետո ճնմշման տակ դադարեցնում են գործընթացը, հայտարարում են` հայտնի չէ, թե երբ կվերադարձնեն իրենց տեղերը, բայց տեղերը, անշուշտ, կարող են մոռացվել, այլակերպվել, ոչնչացվել:
Վիշապաքարը հանելիս կողքին եղած դամբարաններն էլ են ոչնչացվում: Ինչպես որ, երբ մարդու երիկամը հանում ես, մյուսն էլ է հիվանդանում, ու կամաց-կամաց մարդը մեռնում է: Նույնը պատմամշակութային միջավայրն է, որ օրգանական ընդհանրություն ունի, բոլոր դետալները կարևոր են:
Թուրքն այդպես չի վարվել մեզ հետ: Ասես փորձարկեն. Խորհրդային Միության ժամանակ վիշապաքարերն էին բերում, հիմա գործընթացը շարունակվում է: Պատմությունը ոչնչացման ընթացքի մեջ է: Նոր-նոր վերջացել էր խոսակցությունը դետալների տեղափոխման, էլի ծածուկ կերպով կանգնեցնում են փաստի առաջ, որ Գառնու կամուրջը, այդ չքնաղ հուշարձանը ոչնչացվել է, այլակերպվել: Ինչպես Սամվել Կարապետյանն է ասում` Գառնու կամուրջը մենք կորցրինք Երևանի մերձակայքում, հենց քթի տակ: Փաստորեն, միջոցներ ունեն բեկորները տեղափոխելու Երևան, բայց փող չունեն վիշապաքարերը հետ տանելու:
Հարժիսի վիշապը ինչո՞ւ եք բերում մայրաքաղաք, երբ Սյունիքն այդքան հարուստ չէ, ինչքան Գեղամա լեռները: Ո՞վ գիտի` ինչ է Հարժիսը. դա քաղաք է, քարավանատուն, Քրդերի կամուրջն է, դա Դաղդղան բրոնզեդարյան քարայրն է, բացառիկ միջավայր, որ կարող է նաև տուրիստական շքեղ վայր դառնալ, 5 հազար տարվա դարաշրջանները շերտերով պարզ արտահայտված են և մնում են անաղարտ վիճակում: Հանկարծ պատմության թանգարանի արշավախումբը պոկում է տեղից ու բերում Երևան: Նույնը կատարվում է մարդկանց հետ, գյուղերից, մարզերից պոկում, բերում են Երևան, այստեղից էլ` աշխարհի բոլոր կողմերը: Այս ի՞նչ ծրագիր է:
-Դրսի՞ց, թե՞ ներսից է այս ծրագիրը:
Վ.Տ.-Ղ. — Ավաղ, ներսից է: Սա ինչի՞ է հանգեցնում. ներսում մենք մեզ համոզում ենք, թե դեմոկրատիայի կղզի ենք, աշխարհը մեզ շատ բարձր է գնահատում և այլն, ու այս ինքնախաբեության մեջ գոլ նստած ենք, մաքուր օդն ու սառը քամին չենք տեսնում:
ՈՒ եթե գիտեն, որ մենք ինքնասպան ազգ ենք, շատ հանգիստ կարող են Ռամիլ Սաֆարովին Հունգարիայից հանձնել Ադրբեջանին: Կարծում եմ, այս երկու երևույթները փոխկապակցված են:
-Հնարավո՞ր է, որ վիշապաքարերը այդպես էլ չվերադարձվեն իրենց նախնական վայրերը:
Վ.Տ.-Ղ.— Ներողություն, եթե հնարավոր է եղել Պետրոս Գետադարձի և Վեստ Սարգսի կողմից Անիի բանալիների հանձնումը բյուզանդացիներին, նույն մարդիկ չե՞ն, ամեն ինչ հնարավոր է:
-Հնարավո՞ր է գրավել աշխարհի ուշադրությունը մեր վիշապներով: Ի՞նչ արժեք ունեն դրանք ընդհանուր համաշխարհային պատմության համատեքստում:
Վ.Տ.-Ղ.— Հայ առասպելաբանության մեջ վիշապակոթողները հզորագույն մի շերտ են կազմում: «Վիշապ» բառը հայերենում արտահայտվում է նախապես «ձուկն» ձևով, եթե խոսքը ձկնավիշապների մասին է, որից ենթադրաբար ծագում են վիշապները, դրակոնները: Ն-ի առկայությունը միայն հայերենին է բնորոշ:
Այս երևույթը առասպելի տեսքով գնացել հասել է աթենական պաշտամունքներին: Այսպիսի խոշոր միջազգայնացվող թեմա է «վիշապը»: Բայց վիշապակոթողները, նրանց պատկերավորումներն այս ուղիղ ձևով առկա են միայն Հայաստանում` ձկան կերպարանքով և կապված են Անգեղյա Տորքի` փոքրասիական Տարկունայի հետ:
«Դրակոն» բառից ծագում է նույնիսկ տվյալ աստվածության սուրբ բույսը` թարխունը, որ աշխարհի բոլոր լեզուներով, նույնիսկ ճապոներենում, փոքր վիշապ է նշանակում: «Վիշապ» բառի շուրջը և լեզվաբանական, և հնագիտական, և առասպելաբանական նյութը շատ է, բայց հնագիտական կիզակետային նյութը այստեղ է: Եվ դրանց ոչնչացումը բնօրրանում, պայմանական այսպես ասենք` համարժեք է միջազգային հանցագործության:
Ա.Բ.— Կարելի է առաջարկել վիշապաքարերն ընդգրկել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային մշակութային ժառանգության ցանկում:
Կոմիտասի երաժշտության նման մի բան է վիշապաքարը. քչերին է հասու և իր բնույթով, ցավոք, հեռացած է արդի հայ հանրույթից: Պետք չէ դրանք արմատախիլ անել, բերել և դնել թանգարանում, կտրել օրրանից: Առանց այդ էլ մենք թանգարանային տեսակ ենք:
Վ.Տ.-Ղ. -Ի՞նչ ասել է` այս ժամանակներում փակ շենքի մեջ պատմության և հնագիտության թանգարան ունենալ: Այն պետք է տեղափոխվի քաղաքից դուրս, պետք է մի քանի հեկտար տարածություն զբաղեցնի, ամեն դարաշրջանը առանձին բաժիններով ներկայացվի, առնչվի բնական միջավայրի հետ, որ այցելուն մտնի, էքսկուրսիա կատարի, դուրս գա, ճանաչի Հայաստանը: Մեր թանգարանում դա հնարավոր չէ բացարձակապես: Սրանք կարևոր խնդիրներ են, ստրատեգիական խնդիրներ են հայ ազգի ինքնապահպանման, փրկության համար: Մինչդեռ տեղի է ունենում բացարձակ հակառակ պրոցեսը` ոչնչացում, տեղահանում, կուտակում պահեստում: Թանգարանի շենքը ես համարում եմ ընդամենը պահեստ, ընդ որում` վատ պահեստ: Այս շենքը կարող է լինել միայն լավ պատկերասրահ:

http://www.irates.am/hy/1374565791
Զրույցը`
Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ

Заметка

«Սյունիքի մարզում ծառերը դարձել են պատմության թշնամի»

«Սյունիքի մարզում ծառերը դարձել են պատմության թշնամի»

26.05.2013 | 14:00

Անվերջ խոսվում է այն մասին, թե մարդկային ձեռքը (թեև` ոչ միայն) ինչքան վնաս է հասցնում իրեն շրջապատող բնությանը: Վերկանգնող-ճարտարապետ, «Երկիր և մշակույթ» կազմակերպության կենտրոնական վարչության խորհրդի անդամ Ստեփան Նալբանդյանը մատնանշում է մեկ այլ երևույթ, երբ բնությունը վնասում է պատմությանը: Դարձյալ մարդկային անտարբեր վերաբերմունքի, անհետևողականության արդյունքում:
«Սյունիքի մարզում ծառերը դարձել են պատմության թշնամի»,— ասում է վերկանգնող-ճարտարապետը` ներկայացնելով Սևաքար գյուղի Սբ Հռիփսիմե, Շիկահող գյուղի Սբ Ստեփանոս Նախավկայի , Երկենանց գյուղի Սբ. Աստվածածին, Բեխ ավանի` Տանձափարախի անապատի Սբ Աստվածածին եկեղեցիների ծառածածկ վիճակը պատկերող լուսանկարները:
Անցյալ տարի (Ստեփան Նալբանդյանի ղեկավարությամբ) գիտարշավ էր կազմակերպվել, որի ընթացքում մաքրվել էին ՍյունիքիմարզիԲեխիկամՏանձափարախիանապատի խոտածածկ խաչքարերը, սրբապատկերները, վանական համալիրի ներսի աղբի կույտերը, քանդված քարերը: Հատվել էին ծառերը, որոնք աճել էին անգամ վանքի պատերի մեջ: Նշենք, որ վանական համալիրը, որի կենտրոնում գտնվում է բազիլիկ եկեղեցին, Կապան քաղաքի Բեխ թաղամասից մոտ 5 կմ հեռավորության վրա է, խիտ անտառի մեջ: Գիտարշավը շարունակվելու է նաև այս տարի: Նախատեսվում են տարածքի մաքրման, ծառազրկման, որոշակի ամրակայման աշխատանքներ, նաև հնագիտական ուսումնասիրություններ, Ճարտարագիտական չափագրումներ, որոշ հատվածներում` պեղման աշխատանքներ:
Ստեփան Նալբանդյանը փաստեց, որ Սևաքարում, Շիկահողում նույնպես իրականացնելու են անհրաժեշտ աշխատանքներ: Հոգածությունից, սակայն, դուրս է մնում Երկենանցի Սբ Աստվածածին եկեղեցին: «Տեղական և մարզայինիշխանություններին խնդրել ենք` գոնե կտրել ծառը, որ արմատներ է գցել եկեղեցու պատերի մեջ ու ավերում է հնամենի սրբավայրը»,- ասաց վերականգնող-ճարտարապետը, նշեց, որ իրենք պատրաստ են մասնագիտական աջակցություն ցույց տալու` ծառը հատելիս, բայց վստահ չէ, որ ինչ-որ բան կարվի:
Ի դեպ, նշված եկեղեցին գտնվում է գյուղի կենտրոնում:

Արմինե ՍԱՐԳՍՅԱՆ

«Սյունիքի մարզում ծառերը դարձել են պատմության թշնամի» 26.05.2013 | 14:00